ترتیب سوالات

اهمیت ترتیب سوالات در طراحی پرسشنامه

اهمیت ترتیب سوالات در طراحی پرسشنامه

ترتیب سوالات در پرسشنامه شما روی پاسخ‌هایی که دریافت و جمع آوری می‌کنید تاثیر مستقیم می‌گذارد. یکی از شناخته شده‌ترین نمونه‌های تاثیر ترتیب سوالات در حوزه سیاست است.

زمانی که مسئولان نظرسنجی از مردم می‌پرسند «مهم‌ترین مشکلی که ملت در حال حاضر با آن روبرو است، چیست؟» پاسخی که مردم می‌دهند، به موضوعی تبدیل می‌شود که در سوال بعدی روی آن تمرکز خواهند کرد- «آیا شما عملکرد رییس جمهور را تایید می‌کنید؟» بسیاری از افراد برای پاسخ به این پرسش، عملکرد رییس جمهور را با در نظر گرفتن مسئله‌ای که به نظرشان از اهمیت بیشتری برخوردار است، قضاوت می‌کنند.

این پدیده در روانشناسی زمینه سازی یا آماده سازی (Priming Phenomenon) نام دارد. پاسخ دهندگان در حالی که به سوالات بعدی پاسخ می‌دهند که ذهنشان برای تمرکز روی موضوعی از پیش آماده شده است.

زمینه سازی روی همه نظرسنجی‌ها تاثیرگذار است، حتی اگر موضوع آن سیاسی و یا بحث‌برانگیز نباشد.

تصور کنید می‌خواهید برای تیم والیبال شرکت و میزان تمایل کارمندان یک پرسشنامه تهیه کنید. احتمالا برای شروع می‌پرسید «ورزش مورد علاقه شما چیست؟» اما اگر در سوال بعدی بگویید «تا چه اندازه دوست دارید در تیم والیبال شرکت بازی کنید؟» اگر به ورزش والیبال در سوال قبل امتیاز کمتری داده باشند، احتمال اینکه برای بازی در تیم شرکت تمایل چندانی نداشته باشند افزایش می‌یابد؛  در حالی که جا به جایی این دو سوال می تواند احتمال تاثیرگذاری را کم کند.

نمونه دیگر آن را می‌توان میان دانش آموزان مشاهده کرد. برای مثال، اگر بعد از حل کردن یک سوال  خیلی سخت ریاضی، از آن‌ها بپرسید «چقدر به ریاضی علاقه دارند؟» اگر در جواب دادن به سوال قبل مشکل داشته باشند، احتمالا میزان علاقه‌شان را هم کمتر اعلام می‌کنند.

حتی گزینه‌های سوال ابتدایی نیز روی سوالات بعدی اثر می‌گذارد. اگر از افراد بپرسید «کدام یک از چهار میوه‌ زیر را دوست دارید؟» و بعد از آن‌ها در مورد میزان مصرف میوه در هفته سوال کنید، به احتمال زیاد تمرکز این افراد روی مصرف چهار میوه‌ در گزینه‌های سوال قبل متمرکز می‌شود. پس اگر این چهار میوه در برنامه غذایی آن‌ها نباشد، به طور کلی مقدار کمتری را برای مصرف خود گزارش‌ می‌دهند.

چگونه می‌توانید از تاثیر ترتیب سوالات روی نظرسنجی خود جلوگیری کنید؟

برخلاف آنچه به طور معمول انجام می‌شود، یعنی دسته بندی سوالات مرتبط. یک راه آن، تنظیم سوالات پرسشنامه به صورت تصادفی است. در این صورت پاسخ دهندگان با هر سوال به طور مستقل مواجه ‌می‌شوند.

فهرست