روش های نمونه گیری چیست؟ معرفی جامع انواع روش های نمونه گیری در پژوهش
انجام هر پژوهش علمی بدون شک به جمع‌آوری داده‌های معتبر و قابل اعتماد وابسته است. اما آیا همیشه میتوان تمام جامعه مورد مطالعه را بررسی کرد؟ در بسیاری از مواقع محدودیت‌هایی مثل زمان، هزینه یا دسترسی به همه افراد جامعه وجود دارد. اینجاست که روش های نمونه گیری اهمیت پیدا می‌کنند؛ ابزاری علمی برای انتخاب بخشی از جامعه که بتوان نتایج آن را به کل تعمیم داد.
نمونهگیری نه تنها به پژوهشگر کمک میکند با منابع محدود به نتایج دقیق برسد، بلکه مسیر تحقیق را نیز کارآمدتر و هدفمندتر می‌سازد. از نمونهگیری تصادفی ساده گرفته تا روش‌های پیچیده‌تر مانند خوشه‌ای و طبقه‌ای، هر کدام جایگاه و کاربرد خاصی دارند که آشنایی با آنها برای هر محقق ضروری است.
در این مقاله قصد داریم به شکلی جامع و کاربردی با انواع روش های نمونه گیری آشنا شویم و بررسی کنیم هر روش چه زمانی بهترین انتخاب است.
جامعه چیست؟
به مجموعه‌ای از افراد یا اشیاء که حداقل دارای یک خصوصیت مشترک باشند گفته میشود. در تعریفی دیگر میتوان گفت منظور از جامعه آماری مجموعه‌ای از عناصر مورد نظر است.
سرشماری یا نمونهگیری، کدام یک بهتر است؟
سرشماری فرآیند جمع‌آوری داده‌ها از هر عضو یک جمعیت است، در حالی که نمونهگیری فرآیند جمع‌آوری داده‌ها از زیر مجموعه‌ای از جمعیت است. یک سرشماری، شامل هر یک از اعضای یک جامعه میشود، در حالی که در نمونهگیری، گروه کوچک‌تری از افراد برای نمایندگی کل جمعیت انتخاب می‌شوند. بدیهی است هرکدام ازاین دو روش مزایا و معایب خاص خود را دارد که با توجه به نوع کاربری آنها سنجیده میشود. برخی تفاوت‌های سرشماری و نمونهگیری در ادامه عنوان شده است:
- سرشماری فرآیند جمع‌آوری داده‌ها از هر عضو یک جمعیت است، در حالی که نمونهگیری فرآیند انتخاب زیرمجموعه‌ای از افراد از یک جمعیت برای نمایش کل است.
- داده‌های سرشماری دقیق‌تر و مشخص‌تر از داده‌های نمونهگیری است، زیرا شامل اطلاعات هر یک از اعضای جامعه است.
- جمع‌آوری داده‌های سرشماری عموماً زمان‌برتر و پرهزینه‌تر از نمونهگیری است، زیرا مستلزم دسترسی به هر فرد در جامعه است.
- نمونهگیری روش کارآمدتری برای جمع آوری داده‌ها است و می‌تواند نمایش خوبی از جامعه با حجم نمونه کوچک‌تر ارائه دهد.
- سرشماری معمولاً برای یک کشور به عنوان یک کل انجام میشود، در حالی که نمونهگیری برای مطالعات و تحقیقات استفاده میشود، همچنین میتوان آن را برای یک منطقه یا گروه خاصی از مردم انجام داد.
امروزه برای انجام نمونهگیری و گردآوری داده‌ها، دیگر نیازی به روش‌های دستی و زمان‌بر نیست. ابزارهایی مانند نرم افزار فرم ساز آنلاین ایپُل این امکان را فراهم می‌کنند که پژوهشگر به‌سادگی پرسشنامه یا آزمون طراحی کرده و داده‌ها را از نمونه‌ی انتخابی خود جمع‌آوری کند.
ساخت اولین فرم آنلاین رایگان با نرم افزار ایپل
نمونه چیست؟
نمونه آماری معرف جامعه است و به عبارتی نتیجه بررسی ویژگی‌های آن را میتوان به کل جامعه تعمیم داد.
برای نمونه گیری باید با انواع روش های آن آشنا بود. به طور کلی برای نمونه گیری از دو روش میتوان استفاده کرد.
روش نمونه گیری مستقیم و روش نمونه گیری غیر‌مستقیم.
نمونه گیری تصادفی
این نمونه گیری از سادهترین روش های نمونه گیری محسوب میشود. در این روش تمامی افراد جامعه مور‌دنظر شانس ورود برای مطالعه و بررسی شدن را دارند. در نتیجه حاصل شده را میتوان به کل جامعه تعمیم داد.
نمونه گیری تصادفی نیز به انواع مختلفی تقسیم میشود که به شرح زیر است:
- نمونهگیری تصادفی ساده (Simple Random Sampling)
- نمونهگیری سیستماتیک (Systematic Sampling)
- نمونه گیری چند مرحله‌ای (Multi- stage sampling)
- نمونه گیری خوشه‌ای (Cluster sampling)
- نمونه گیری طبقه‌ای (Stratified sampling)
در ادامه به بررسی هر یک از موارد بالا خواهیم پرداخت.
-
نمونه گیری تصادفی ساده
در این مدل از نمونه گیری، هر فرد کاملاً تصادفی انتخاب میشود و هر یک از اعضای جمعیت، شانس یا احتمال مساوی برای انتخاب شدن دارند. یکی از راه‌های بدست آوردن یک نمونه تصادفی این است که به هر فرد در یک جامعه یک عدد داده شود و سپس از جدول اعداد تصادفی استفاده شود تا مشخص شود که کدام افراد را شامل شود. برای مثال، اگر یک چارچوب نمونه شامل ۱۰۰۰ نفر دارید، با برچسب ۰ تا ۹۹۹، از گروه‌های سه رقمی جدول اعداد تصادفی برای انتخاب نمونه خود استفاده کنید. بنابراین، اگر سه عدد اول از جدول اعداد تصادفی ۰۹۴ بود، فردی با برچسب “۹۴” و… انتخاب میشود.
-
نمونه گیری سیستماتیک
افراد در فواصل زمانی معین از چارچوب نمونهگیری انتخاب می‌شوند. فواصل زمانی برای اطمینان از حجم نمونه مناسب انتخاب می‌شوند. اگر به اندازه نمونه n از جمعیتی با اندازه x نیاز دارید، باید هر x/nامین فرد را برای نمونه انتخاب کنید. به عنوان مثال، اگر حجم نمونه ۱۰۰ نفری از جمعیت ۱۰۰۰ نفری را می‌خواهید، هر ۱۰۰۰/۱۰۰ = ۱۰ امین عضو چارچوب نمونهگیری را انتخاب کنید.
-
نمونه گیری چند مرحله‌ای
میتوان عناصر نمونه اصلی را در طی چندین مرحله انتخاب کرد. به عبارتی میتوان جامعه مورد نظر را به چند خوشه تقسیم‌بندی کرد و سپس به صورت تصادفی تعدادی را به عنوان نمونه انتخاب کرده و مجدد از میان این افراد تعدادی دیگر را نیز به صورت تصادفی مورد بررسی قرار دهیم. این روش شکل گسترش یافته نمونه گیری خوشه‌ای است.
مثال: برای بررسی میزان توانایی درس علوم دانش آموزان پایه چهارم در منطقه هفت آموزش و پرورش شهر تهران، میتوان دانش آموزان را در سه مرحله و با استفاده از واحد‌های نمونه گیری مختلف به صورت زیر استفاده کرد.
واحد مرحله اول: (دبستان): دبستان 1 – دبستان 2 و دبستان 10
واحد مرحله دوم: (کلاس): کلاس 1 و 2 – کلاس 3و 4 و کلاس 9 و 10
واحد مرحله سوم: (دانش آموز): 1-2-3 و 40
نکته: نمونه گیری چند مرحله‌ای از نمونه گیری خوشه‌ای از دقت بیشتری برخوردار است.
-
نمونه گیری خوشه‌ای
نمونه گیری خوشه‌ای یکی دیگر از روش های نمونه گیری است. از این روش زمانی استفاده میشود که فهرست کامل اعضای جامعه مورد مطالعه در دسترس نباشد. بعد از ایجاد خوشه‌ها میتوان به صورت تصادفی به نمونه گیری پرداخت. از این روش به دو دلیل استفاده میشود. اول این که استفاده از این روش موجب صرفه‌جویی در وقت و هزینه میشود. دوم این که این روش دارای چارچوب نمونه گیری (فهرست کامل افراد جامعه) نمی باشد.
مثال: برای بررسی میزان افسردگی کارمندان شهر تهران، میتوان از این روش استفاده نمود زیرا جامعه مورد نظر به صورت پراکنده می‌باشد و به راحتی در دسترس قرار ندارد. در نتیجه میتوان واحد نمونه گیری را «سازمان» در نظر گرفت. سپس چند سازمان را به صورت تصادفی انتخاب کرده و کارمندانی را به عنوان نمونه در نظر گرفت.
-
نمونه گیری طبقه‌ای
این روش شامل تقسیم جمعیت به زیر گروه‌های کوچک‌تر است که تحت عنوان اقشار شناخته می‌شوند. در این روش، واحد‌های جامعه مورد مطالعه در طبقه‌هایی گروه‌بندی می‌شوند که از نظر صفت متغیر همگن هستند.
مثال: برای بررسی هوش دانش آموزان شهر تهران و نسبت آن با منطقه محل زندگی آنها میتوان مناطق تهران را به چند دسته تقسیم کرد. به عنوان مثال تهران را به چهار منطقه شمالی، منطقه شرقی، منطقه غربی و منطقه جنوبی تقسیم کرد و تعدادی از مدارس این مناطق را به صورت تصادفی انتخاب نمود.
نمونه گیری غیرتصادفی
نام دیگر این روش، نمونه گیری غیراحتمالی است. هر زمان که پژوهشگر نتواند از روش تصادفی استفاده کند از روش نمونه گیری غیرتصادفی استفاده می‌نماید. در این روش بر خلاف روش تصادفی، بعضی از افراد شانس بیشتر و بعضی افراد شانس نامعینی برای انتخاب شدن دارند.
نمونه گیری غیرتصادفی به چند دسته تقسیم میشود که در زیر به شرح آن می‌پردازیم.
- نمونهگیری در دسترس یا اتفاقی (Convenience Sampling)
- نمونهگیری موردی (Case Study Sampling)
- نمونهگیری گلوله برفی (Snowball Sampling)
- نمونهگیری سهمیه‌ای (Quota Sampling)
- نمونهگیری هدفمند (Purposive Sampling)
- نمونهگیری منطقه‌ای (Area Sampling)
- نمونهگیری چند درجه‌ای (Multistage Non-probability)
در چنین روش‌هایی، داشتن یک ابزار منعطف برای طراحی پرسشنامه اهمیت زیادی دارد. نرم افزار ایپُل با قابلیت شخصی‌سازی فرم‌ها، به پژوهشگران کمک میکند حتی در نمونه‌گیری‌های غیرتصادفی هم داده‌های مورد نیازشان را ساختارمند جمع‌آوری کنند.
بیشتر بخوانید
راهنمای استفاده از سوالات غربالگری در نظرسنجی
-
نمونهگیری در دسترس یا اتفاقی (Convenience Sampling)
فرض کنید پژوهشگری می‌خواهد میزان رضایت دانشجویان از خدمات کتابخانه دانشگاه را بررسی کند. به جای این که فهرست کامل دانشجویان تهیه کند، در همان روز سراغ دانشجویانی می‌رود که به طور اتفاقی وارد کتابخانه می‌شوند و از آنها پرسشنامه می‌گیرد.
-
نمونهگیری موردی (Case Study Sampling)
از این روش در حوزه‌های مختلفی چون، روانشناسی، مددکاری اجتماعی، جامعه شناسی و… استفاده میشود.
فرض کنید یک پژوهشگر قصد دارد تأثیر شیوه‌ی جدید آموزش هنر را بر خلاقیت دانش‌آموزان بررسی کند. به جای انتخاب دانش‌آموزان از مدارس مختلف، او فقط یک دبستان خاص را که این روش آموزشی در آن اجرا شده، به عنوان مورد انتخاب میکند و تمام داده‌های تحقیق را از همان دبستان جمع‌آوری میکند.
-
نمونهگیری گلوله برفی (Snowball Sampling)
نمونهگیری گلوله برفی روشی در نمونهگیری غیرتصادفی است که در آن، پژوهشگر ابتدا تعداد کمی از افراد جامعه مورد نظر را شناسایی میکند و سپس همان افراد، افراد جدیدی را معرفی می‌کنند. این فرایند مثل یک گلوله برفی که از بالای کوه به پایین می‌غلتد و بزرگ‌تر میشود، ادامه پیدا میکند و نمونه‌ی تحقیق به‌تدریج گسترده‌تر میشود.
برای مثال بررسی افرادی که به بیماری نادری مبتلا شده‌اند و در ادامه از افراد خواسته می شود تا افراد دیگری را معرفی کنند.
-
نمونهگیری سهمیه‌ای (Quota Sampling)
نمونهگیری سهمیه‌ای یکی از روش‌های نمونهگیری غیرتصادفی است. در این روش پژوهشگر جمعیت را به چند زیرگروه (طبقه) تقسیم میکند و برای هر زیرگروه یک سهمیه مشخص می‌سازد. سپس افراد به‌صورت غیرتصادفی (معمولاً بر اساس دسترسی یا انتخاب پژوهشگر) از هر طبقه انتخاب می‌شوند تا سهمیه پر شود.
به زبان ساده:
اول مشخص می‌کنیم که از هر گروه چه تعداد باید حضور داشته باشند،
بعد افراد هر گروه با دسترس‌ترین یا سادهترین شیوه انتخاب میشود.
-
نمونهگیری هدفمند (Purposive Sampling)
نمونهگیری هدفمند زمانی به کار می‌رود که پژوهشگر بخواهد دقیقاً افرادی را انتخاب کند که ویژگی یا تجربه‌ی خاصی دارند و بیشترین اطلاعات را در اختیار او قرار می‌دهند؛ درواقع انتخاب نمونه در این روش بر اساس هدف تحقیق و قضاوت پژوهشگر انجام میشود. مثلاً اگر بخواهیم اثر یک روش درمانی جدید را بررسی کنیم، فقط بیمارانی را انتخاب می‌کنیم که تحت این درمان خاص قرار گرفته‌اند.
-
نمونهگیری منطقه‌ای (Area Sampling)
نمونهگیری منطقه‌ای روشی است که جامعه را بر اساس مناطق جغرافیایی یا مکانی تقسیم می‌کنند و سپس از میان این مناطق برخی انتخاب می‌شوند؛ این روش بیشتر زمانی کاربرد دارد که جامعه پراکنده باشد و دسترسی مستقیم به همه‌ی واحدها امکان‌پذیر نباشد. مثلاً در مطالعه‌ای برای سنجش کیفیت هوای شهری، پژوهشگر می‌تواند شهر را به چهار منطقه شمالی، جنوبی، شرقی و غربی تقسیم کرده و از هر بخش چند نقطه مشخص برای نمونهگیری انتخاب کند.
-
نمونهگیری چند درجه‌ای (Multistage Non-probability)
نمونهگیری چند درجه‌ای روشی است که در آن انتخاب نمونه در چند مرحله‌ی متوالی صورت می‌گیرد؛ به این معنا که ابتدا جامعه به بخش‌های بزرگ‌تر تقسیم میشود و سپس هر بخش به قسمت‌های کوچک‌تر شکسته شده و در هر مرحله تعدادی انتخاب می‌شوند تا در نهایت نمونه‌ی مورد نظر شکل بگیرد. برای مثال، یک پژوهش درباره عادات مطالعه دانش‌آموزان می‌تواند ابتدا چند استان را انتخاب کند، سپس از هر استان چند مدرسه و در نهایت از هر مدرسه چند کلاس را وارد مطالعه نماید.
کلام پایانی
نمونهگیری قلب تپنده‌ی هر پژوهش علمی است. بدون انتخاب درست نمونه، حتی بهترین طرح تحقیق و دقیق‌ترین ابزارهای جمع‌آوری داده نمی‌توانند به نتیجه‌ای معتبر برسند. همان‌طور که دیدیم، روش های نمونه گیری به دو دسته‌ی کلی تصادفی و غیرتصادفی تقسیم می‌شوند که هر کدام بسته به شرایط، مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند.
اگر هدف پژوهشگر رسیدن به نتایج قابل تعمیم به کل جامعه باشد، روش‌های تصادفی مانند تصادفی ساده، طبقه‌ای یا خوشه‌ای بهترین انتخاب هستند. اما زمانی که دسترسی محدود است یا تحقیق جنبه‌ی کیفی دارد، روش‌های غیرتصادفی مانند هدفمند، گلوله برفی یا سهمیه‌ای می‌توانند بسیار کارآمد باشند.
آنچه اهمیت دارد این است که پژوهشگر بداند انتخاب روش نمونهگیری صرفاً یک تصمیم فنی نیست، بلکه به‌طور مستقیم بر دقت، اعتبار و کارآمدی نتایج تحقیق اثر می‌گذارد. بنابراین قبل از شروع هر پژوهش، باید جامعه آماری، اهداف مطالعه و منابع در دسترس را به‌دقت بررسی کرده و سپس مناسب‌ترین روش نمونهگیری را انتخاب کند.
همچنین استفاده از ابزارهای نوین جمع‌آوری داده مانند فرم‌سازها و آزمون‌سازهای آنلاین می‌تواند فرایند پژوهش را ساده‌تر، سریع‌تر و قابل اعتمادتر کند.
سوالات متداول
نمونهای که نماینده جامعه مورد نظر باشد. برای بررسی جامعهای که مورد پژوهش قرار گرفته است باید تمامی افراد جامعه را مورد آزمایش قرار داد اما گاهی به دلیل نبودن زمان کافی، هزینه و در دسترس نبودن تمامی اعضای جامعه، محقق تعدادی از افراد را به عنوان نمونه انتخاب میکند که به گونهای بیانگر کل جامعه باشد.
به طور کلی برای نمونه گیری از دو روش میتوان استفاده کرد. روش نمونه گیری مستقیم و روش نمونه گیری غیر مستقیم.
- نمونهگیری تصادفی
- نمونهگیری غیر تصادفی
این نمونه گیری از سادهترین روش های نمونه گیری محسوب میشود. در این روش تمامی افراد جامعه مورد نظر شانس ورود برای مطالعه و بررسی شدن را دارند بنابراین نتیجه حاصل شده را میتوان به کل جامعه تعمیم داد.
